تايپوگرافي در پوسترهاي ايراني

[sepastian]

در طراحي اعلان (پوستر/آفيش)، نوشتار و متن، غير از وظيفه اطلاع رساني مکتوب خود نيز يک فرم محسوب مي شودو در کل ساختار پوستر از لحاظ ترکيب بندي و صحفه آرايي به کار مي آيند.
ايرادي که در اکثر پوسترهاي فارسي نسبت به لاتين به چشم مي خورد عدم تنوع در فونتهاي فارسي است و به ندرت آثاري با تأکيد بر روي نوشتار ديده مي شود (هرچند که از نظر ارزش گذاري تصوير و نوشته به يک اندازه است) و يا اينکه از تايپوگرافي خلاق و قوي از لحاظ بصري خبري نيست و بيشتر اين آثار داراي حروفي مشابه و يک دست از لحاظ فرم هستند.
در حالي که يکي از نقاط قوت پوسترهاي لاتين، بخش نوشتاري آن است. حروف و کلمات لاتين، جد از وجه خبري داراي اشکال بصري بوده (به طور مثال کلمه a مي تواند برداشتي از سر گاو تعبير و تلقي شود) خاصي بهره مي برند که در ترکيب بندي با سايرعناصر پوستر به جذابيت آن مي افزايند. براي نمونه در پوستر هاي سينمايي که در دو بخش فارسي و لاتين تهيه مي شوند. اين موضوع آسانتر قابل درک است.
پوستر هي لاتين به خاطر اينکه از فونداسيون و زيباشناسي غربي سرچشمه مي گيرند از ساختار منسجم تري برخوردار هستند. در کشور ما نيز اصول پوستر سازي با الگوي غربي تدريس مي شود. اما در آموزش و کار عملي همواره مشکل منتهاي فارسي با ويژگي هاي خاص خود و متفاوت از غرب وجود دارد.
حروف فارسي با توجه فرهنگ و سنت هاي نوشتاري اين مرز و بوم به هم چسبيده است که اين ويژگي موجب شده تا از قابليت هاي چاپي الفباي فارسي کاسته و عرصه براي طراحي هنرمندانه حروف تنگ شود و متقابلاً جدا بودن حروف لاتين از نظر نگارش دست تايپوگرافيست هاي غربي در طراحي و تثبيت انواع حروف الفباء و حروف لاتين باز کرده است به طوري که هر ساله انواع فونت هاي گوناگون در طرح ها و شکل هاي مختلف به دنياي گرافيک ارائه مي گردد و طراحان گرافيک براي به کارگيري انواع حروف از نظر شکل و اندازه و... در آثارشان آزادي انتخاب بيشتري دارند.
در پوستر هاي اوليه طراحي شده در ايران از خط و نوشته صرفاً جهت انتقال مفاهيم و اطلاعات و به عنوان يک اطلاع رسان صرف استفاده مي شد و کمتر فرم اشکال بصري آن با توجه به موضوع مورد توجه قرار گرفت. هيچ گاه به طور جدي کار تحقيقاتي به روي خط فارسي انجام نگرفته است تا قابليت هاي آن کشف گردد. همواره با ديد توريستي به خوشنويسي در حد قلم و مرکب نگاه مي کنيم و هيچ گونه تلاش جدي براي عبود از خوشنويسي و رسيدن به تايپوگرافي نرسيده ام.
کمتر به فکر آن بوده ايم تا داراي پالت هاي مختلف تايپوگرافي از حروف و الفباي فارسي باشيم و اين را مي توان به حساب کم کاري کساني گذاشت که در اين مقوله به فعاليت مي پردازند.
يکي از عوامل موفقيت غربي ها در اين زمينه به صنعت چاپ آنها با عمر حدود ??? ساله برمي گردد. غربي ها در اين زمينه داراي تجربه و اعتبار خاصي هستند . آنها به خوبي به جنبه کاربردي و حروف با توجه به نوع کارکرد ماشين هاي چاپ اشراف کامل دارند و در گذشته ، چاپگر به نوعي طراح حروف لاتين بود که به فراخور مطالب، اقدام به طراحي فونت لاتين مي کرد. به تعبيري مي توان چاپگر ها را گرافيست هاي آن زمان دانست. وجود حدود ???? فونت مختلف در خط لاتين تا قبل از پيدايش کامپيوتر مي تواند علت ديگري براي موفقيت غربي ها باشد که از پشتوانه چاپي آنها نشأت مي گيرد. در ايران نيز قبل از ورود کامپيوتر، پوسترهاي فارسي در محدوديت فونت ها شکل گرفته است.
اگر در بعضي پوستر ها شاهد آثار درخشاني در زمينه طراحي حروف هستيم ، به دليل حجم کم آن است و يا اينکه از خلاقيت طراح نشأت گرفته است. بعضي از خطوط فارسي، مانند خط ياقوت که داراي لهجه عربي است و حتي در کاشي کاري هاي اسلامي نيز از آن استفاده شده جهت پوسترهاي که موضوع مذهبي دارند مناسب است و خط نستعليق که به هويت ملي تبديل شده در پوستر هايي با اين مفهوم مي تواند جواب مثبت دهد.
امّا اينها کافي نيستند. در بعضي موارد طراحان گرافيک با الهام از فرم الفباي لاتين و براساس ساختار و معيار قرار دادن آنها به طراحي حروف جديد دست زده که در بعضي زمينه ها به موفقيت هاي نيز رسيده اند.ورود کامپيوتر به حيطه گرافيک، به کارهاي گرافيکي تا چند هزار برابر سرعت داده و موجب تنوع و افزايش فونت ها فارسي شده است. اما هنوز آن چنان که بايد و شايد جوابگوي نياز طراحان گرافيک نيست و همچنان، در کشف استعدادهاي خط فارسي . بکارگيري گرافيکي آن به علل مختلف ضعيف عمل کرده ايم.
عدم رشد بلوغ جامعه گرافيکي ايران از جهت تخصص در حيطه هاي کار گرافيکي باعث شده کساني که توانايي لازم را در اين زمينه دارند به صورت تخصصي کار نکنند و هنوز واژه تايپوگرافيست واژه غريبي باقي بماند، در حالي که يکي از نيازهاي مبرم جامعه گرافيک امروز ايران پرورش اين گونه نيروهاي در هر زمينه اي مي باشد.
از طرفي جامعه خوشنويسي ايران که به حد کمال خود رسيده است، بايد به عنوان يک مدرسه و مرکز خط شناسي با توجه به پشتوانه عظيم و غني وباسابقه طولاني در اين زمينه به ابداع انواع خطوط جديد و مدرن مطابق نيازهاي کنوني جامعه گرافيک اقدام کند.
خطوط شناخته شده فارسي مسير تکامل خود را طي ساليان طولاني طي کرده است و حال به خلاقيت و شکوفايي خطوط جديد نياز دارد. طراحان و گرافيست ها با توجه به رشته تخصصي خود نبايد به حروف و کلمات و متن آثار خود فقط از جنبه اطلاع رساني نگاه کنند. نوشتار، فرم و شکل خود را از موضوع و محتوا مي گيرد و در کل ترکيب بندي اثر سهيم مي شود. امروزه حروف و کلمات و خط فارسي به يک ساختار نو و بديع نيازمندند.